Piket Juryprijswinnaar Cees Debets: ‘Durf het aan om je venster open te zetten’

Door Anna Beerens

Debets’ officiële afscheid zal plaatsvinden op 8 juni. “Ik ben natuurlijk niet van de aardbodem verdwenen. Ik blijf tot die tijd op afroep beschikbaar. HNT heeft het heel druk met vier producties in het land en de voorbereidingen voor het nieuwe seizoen. Ik heb mezelf beloofd dat ik op niets ‘ja’ ga zeggen. Ik wil eerst meemaken wat het is om niet elke dag naar je werk te gaan.” Debets heeft vanaf zijn studententijd in de culturele sector gewerkt. Zijn werk als Directeur Theater van HNT omschrijft hij als ‘uniek, de mooiste baan ter wereld’.

Gastvrijheid

De jury van de Piket Kunstprijzen noemt Debets in haar juryrapport een bijzondere theaterdirecteur ‘want hij is er altijd. Bij elke voorstelling, hoe klein ook, laat hij zijn gezicht zien.’ Debets relativeert dat met een glimlach: “Er altijd zijn, is natuurlijk een onmogelijkheid met vijf zalen en producties reizend door het land. Maar, ja, in zekere zin was er sprake van twee banen: overdag Directeur Theater en ’s avonds de gastheer zijn voor publiek en artiest. De essentie van mijn werk is het voortdurend faciliteren van de dialoog tussen kunstenaar en publiek. Zonder publiek bestaat theater niet. Daarom is dankbaarheid zo’n belangrijk element. Dankbaarheid jegens het publiek dat de moeite heeft genomen er te zijn, dankbaarheid jegens de artiest die het allemaal maar doet. Bewondering ook, voor het lef van de acteurs, de makers en voor het publiek omdat het komt. De gemiddelde Nederlander gaat maar eenmaal per jaar naar het theater. Dat mag best vaker. Die gastvrijheid is dus wezenlijk.”

Jeugdtheater

Debets is opgeleid als docent Drama. In 1990 richtte hij samen met Hans van den Boom het jeugdtheatergezelschap Stella Den Haag op, waar hij tot 2000 werkzaam was als zakelijk leider. “Voor mij is jeugdtheater nog steeds een inspiratiebron”, zegt Debets. “Schoolvoorstellingen zijn een uitdaging want het publiek, de scholieren, kiest er niet voor daar aanwezig te zijn en kinderen laten zich horen. Scholen zijn een afspiegeling van de samenleving en daarmee vaak een voorafspiegeling van wat later elders urgent wordt. Polarisatie in de zaal is bij schoolvoorstellingen niets nieuws. Wat er de laatste jaren bij is gekomen, is dat ouders bepaalde zaken niet langer aan de orde willen stellen.”

Lenig in je hoofd

Volgens Debets is theater een soort onderzoekslaboratorium voor menselijk gedrag. “In de periode tussen aanvang en applaus gelden de wetten van realiteit en samenleving niet. Je mag meegaan met de personages en kennismaken met nieuwe perspectieven. Daarvoor moet je een beetje lenig kunnen zijn in je hoofd. Je hebt verbeeldingskracht nodig want het is niet echt, maar wel net echt. Je hoeft het er niet mee eens te zijn, maar je moet wel bereid zijn om het mee te maken. Durf het aan om je venster af en toe open te zetten. Er zijn nog maar zo weinig plekken waar dat kan. De publieke ruimte krimpt, denk aan digitalisering en ontkerkelijking. Het theater is nog wel zo’n plek.”

Crossing Border

In 2000 stapte Debets over naar de dagelijkse leiding van het Crossing Border Festival. Na tien jaar theatermanagement bij Stella Den Haag was hij toe aan iets anders. “Bij Crossing Border heb ik projecten ontwikkeld die misschien geen theater waren, maar wel theatraal. Schrijvers, muzikanten, beeldend kunstenaars samenbrengen op een podium geeft echt een theatrale spanning. Crossing Border is superinternationaal. Al die grote namen…” In 2009 werd Debets directeur van Theater aan het Spui. In 2017 werd hij directeur bij de fusieorganisatie Het Nationale Theater, aanvankelijk als Directeur Programmering; in 2018 werd hij Directeur Theater.

Vertrouwen

In zijn acceptance speech op de prijsuitreiking sprak Debets over het belang van vertrouwen. “Vertrouwen is een voorwaarde en dan gaat het niet alleen om de ‘afspraken’ tussen acteurs en publiek. Denk ook aan de relatie tussen een cultuurinstelling en de overheid. Je hebt geen recht op subsidie – je hebt iets waarvan je denkt dat het waardevol is, waarmee je je richt tot een overheid die kan zeggen ‘we geloven erin’. Dat is vertrouwen en als dat vertrouwen wordt beschaamd, dan heb je een heel groot probleem.” Debets verwijst naar de dramatische bezuinigingen van Halbe Zijlstra, die van 2010 tot 2012 staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap was. “Hij zei in feite over kunst en cultuur ‘jullie doen er niet toe’. In de Corona-periode zag je dat ook. De theaters moesten als eerste dicht en gingen als laatste weer open. Er was grote paniek bij makers en publiek. We zijn onmiddellijk contact gaan zoeken met onze vaste bezoekers, per brief, per mail en het was duidelijk hoezeer we werden gemist. Sommige politici en ambtenaren beseffen niet dat het hier gaat om een breuk in een vertrouwensrelatie. Je moet er zorgvuldig mee omspringen, van twee kanten uiteraard. Als cultuurinstelling moet je ook leveren.”

‘Zaal 4’

Debets vond het 'ontzettend leuk' om de Piket Juryprijs te krijgen. Dat daarmee niet alleen de waardering van de vakjury Toneel werd uitgedrukt, maar ook die van de andere disciplines, heeft hem bijzonder getroffen. Hij is blij met de Piket Kunstprijzen. “Talent ontwikkelen is ongelooflijk belangrijk en waardevol. Met theaterfestival de Parade bieden wij een ‘Zaal 4’ waar jonge makers en spelers praktijkervaring op kunnen doen. Het is geweldig om op die manier bij te dragen aan hun ontwikkeling.”

Foto: Eliza-Sophie Sekrève